Haber sitelerine ve yüreği olan herkese açık çağrı: Bu yazıdaki haritalar, rakamlar ve kaynaklar herkesin. Kaynak göstererek dilediğiniz gibi alıntılayın, paylaşın, haberleştirin. Özellikle haber sitelerinden ricamız şu: Türkiye'nin bu konuda dünyada hangi ülkelerle aynı safta durduğunu okurlarınıza gösterin. Bu tabloyu görmek için cesaret gerekmiyor, sadece haritaya bakmak yetiyor.

Paylaşırken bağlantı vermeniz yeterli. Görseller CC BY-SA 4.0 lisanslı haritadan üretildi, atıf altlarında yazılı.

Türkiye'de elektronik sigaranın satışı ve ithalatı yasak. Bu yasak yıllardır "halk sağlığını korumak" gerekçesiyle savunuluyor. Peki dünya bu konuda ne yapıyor? Bizimle aynı kararı veren ülkeler hangileri, farklı yolu seçenler kimler ve sonuçta kim kazanmış? Bu yazıda duygularla değil haritalarla, rakamlarla ve kaynaklarla konuşacağız.

Harita ne söylüyor?

Aşağıdaki dünya haritasında kırmızı ülkeler e-sigara satışını tamamen yasaklayanlar. Açık yeşil ülkeler satışa izin verip nikotin sınırı gibi kurallar koyanlar, koyu yeşiller ise satışın serbest olduğu ülkeler.

Dünyada elektronik sigara satışının yasal ve yasak olduğu ülkeler haritası
Dünyada e-sigara satış düzenlemeleri. Harita: Areatius, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Türkçe lejant eklendi.

Haritayı Türkiye'nin çevresine yaklaştırınca tablo daha da netleşiyor:

Türkiye ve çevresinde elektronik sigara yasağı: Avrupa düzenliyor, Türkiye Suriye Irak İran ile aynı kırmızı bölgede
Batımızdaki Avrupa'nın tamamı açık yeşil, yani satış yasal ve kurallı. Doğumuz ve güneyimiz kırmızı. Harita: Areatius, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Kırpıldı, Türkçe etiket eklendi.

Batı sınırımızın hemen öbür tarafında Yunanistan ve Bulgaristan var. Avrupa Birliği'nin tamamında olduğu gibi orada da e-sigara yasal, ama sıkı kurallarla satılıyor. Doğu ve güney sınırımızın öbür tarafında ise Suriye, Irak ve İran var. Üçünde de satış yasak. Türkiye bu haritada Avrupa'nın değil, Suriye, Irak ve İran'ın renginde.

Yasak kulübünde kimler var, kimler yok?

Zarar azaltma alanında küresel veri derleyen Global State of Tobacco Harm Reduction (GSTHR) projesine göre nikotinli e-sigara satışı bugün 53 ülkede yasak. Türkiye bu listede. Listede bizimle birlikte olan ülkelerden bazıları şunlar:

Satışı yasaklayanlar (bazıları)

Türkiye, Suriye, İran, Türkmenistan, Özbekistan, Kazakistan, Kırgızistan, Yemen, Kuzey Kore, Venezuela, Nikaragua, Hindistan, Tayland, Vietnam, Brezilya, Meksika. Irak da başka bir derlemede (Global Center for Good Governance in Tobacco Control) yasaklayan ülkeler arasında.

Yasaklamayıp düzenleyenler (bazıları)

Avrupa Birliği'nin 27 ülkesinin tamamı (Almanya, Fransa, İtalya, İspanya, Hollanda, Yunanistan, Bulgaristan...), İngiltere, ABD, Kanada, Yeni Zelanda, Gürcistan, İsrail, Ukrayna, Çin.

Bu iki listeye yan yana bakınca sorulması gereken soru basit: Sağlık politikasında örnek almak istediğimiz ülkeler hangi listede?

Yasak işe yaradı mı?

Bir yasağın başarısı, amacına ulaşıp ulaşmadığıyla ölçülür. Amaç insanları tütünden uzaklaştırmaksa, rakamlar ortada. TÜİK'in Türkiye Sağlık Araştırması'na göre her gün tütün ürünü kullananların oranı 2022'de %28,3 iken 2025'te %30,1'e çıktı. Erkeklerde bu oran %46. Yani yasak sigarayı azaltmadı.

Yasak e-sigarayı da ortadan kaldırmadı. Sadece kayıt dışına itti. Bugün Türkiye'de e-sigara kullanan çok sayıda yetişkin var ve kullandıkları ürünlerin hiçbiri resmi bir standart denetiminden geçmiyor. Sonuç:

  • Yaş kontrolü yok. Yasal bir satış noktası olmadığı için kimliğe bakan bir kasa da yok. Gençleri asıl koruyacak şey denetimli satış, ama yasak bunu imkânsız kılıyor.
  • Ürün güvenliği yok. Avrupa'da her likit ve cihaz piyasaya çıkmadan önce bildirime tabi, içerikleri denetleniyor. Türkiye'de sahte ve standart dışı ürünü ayırt edecek bir resmi mekanizma yok.
  • Vergi yok. Dev bir pazar kayıt dışında dönüyor. Devlet ne vergi alıyor ne de denetleyebiliyor.
  • Sigarayı bırakmak isteyene yol yok. Bilimin işe yaradığını gösterdiği bir araç, yasal olarak yetişkin sigara içicilere sunulamıyor.

Dünya 10 yıl önce başka bir yol seçti

İngiltere'nin kamu sağlığı kurumu 2015'te yayımladığı raporla e-sigaranın sigaraya göre çok daha az zararlı olduğunu ve sigarayı bırakmada araç olarak kullanılabileceğini açıkladı. O günden bu yana İngiltere e-sigarayı yasaklamadı, düzenledi. Nisan 2023'te İngiliz hükümeti "Swap to Stop" programını duyurdu: 1 milyon sigara içiciye ücretsiz e-sigara başlangıç seti verilecek, yanında da bırakma desteği sağlanacaktı. Aynı paket içinde kaçak ürünle mücadele ve çocuklara satışın önlenmesi de vardı.

Bilimsel kanıt da bu yönde güçlendi. Tıpta kanıt değerlendirmesinin altın standardı sayılan Cochrane, 2025'te güncellediği sistematik derlemede nikotinli e-sigaranın, nikotin bandı ve sakızı gibi klasik nikotin replasman tedavilerine göre daha fazla insanın sigarayı bırakmasını sağladığını "yüksek kesinlikte kanıt" olarak raporladı.

Yeni Zelanda da benzer bir yol izledi. Ülkede yetişkinlerde günlük sigara içme oranı 2011/12'de %16,4'ken 2024/25 Yeni Zelanda Sağlık Araştırması'na göre %6,8'e indi. Aynı dönemde e-sigara yasal ve düzenlenmiş bir ürün olarak sigara içicilere alternatif oldu.

Türkiye ise yıllardır "yasak" kararında ısrar ediyor. Aradan geçen 10 yılda dünya kanıt topladı, politikasını güncelledi, sonuç aldı. Biz yerimizde saydık. Bugün bu konuda Avrupa'nın değil, Suriye'nin, Irak'ın ve İran'ın yanında duruyorsak, bunun sebebi bilim değil, değişmeyen bir yasakçı refleks.

Modern bir ülke ne yapar?

Modern sağlık politikası "yasakla ve unut" demez. Ölçer, kanıta bakar ve gerçek hayatta işe yarayanı uygular. E-sigara için bu, yasak değil sıkı bir düzenleme demek. Avrupa'nın uyguladığı ve Türkiye için de uygulanabilir olan çerçeve şu:

  • 18 yaş sınırı ve satışta kimlik kontrolü
  • Lisanslı satış noktaları, lisanssız satışa ağır yaptırım
  • Nikotin üst sınırı (Avrupa Birliği'nde 20 mg/ml) ve standart şişe/hazne boyutları
  • Ürün bildirimi ve içerik denetimi, çocuk kilitli ambalaj, sağlık uyarısı
  • Çocuklara ve gençlere hitap eden reklam ve tasarım yasağı
  • Vergi: kayıt dışı pazarı kayıt altına alan, kaçak ürünü cazip olmaktan çıkaran makul bir vergi

Bu çerçeve hem gençleri korur hem de bırakmak isteyen yetişkin sigara içiciye güvenli, denetlenmiş bir alternatif sunar. Yasak ikisini de yapamıyor.

Dürüst olalım: e-sigara risksiz değil

Bu yazı e-sigaranın zararsız olduğunu iddia etmiyor. Nikotin bağımlılık yapar. Hiç sigara içmeyenin, özellikle de gençlerin e-sigaraya başlamaması gerekir. Savunduğumuz şey şu: Sigara içen milyonlarca yetişkin için daha az zararlı bir seçeneğin yasal, denetimli ve güvenli olması. Dünyanın gelişmiş ülkelerinin büyük çoğunluğu da tam olarak bunu yapıyor.

Ne yapabilirsiniz?

  • Paylaşın. Bu yazıyı ve haritaları sosyal medyada, WhatsApp gruplarında paylaşın. Gazeteci veya editörseniz haberleştirin.
  • Sesinizi resmi kanallardan duyurun. TBMM e-Dilekçe ve CİMER üzerinden "yasaklama, düzenle" talebinizi iletebilirsiniz. Hazır dilekçe metni ve imza kampanyası için: yasaklamaduzenle.com
  • Konuşun. Milletvekilinize, belediyenize, çevrenize bu haritayı gösterin. Tartışmayı rakamlarla yapın.

Kaynaklar

Bu yazı bir kamuoyu çağrısıdır; ürün tanıtımı veya satış amacı taşımaz. Yasal düzenlemeler değişebilir, yazının tarihi itibarıyla derlenmiştir.